Lidhje

Intervistë me shkrimtarin Xhejms Petifer


Ngjarjet e vitit 1997 që tronditën Shqipërinë, u kanë ardhur përsëri të freskëta shqiptarëve përmes librit të ri Çështja Shqiptare, Riformësimi i Ballkanit, i autorëve Xhejms Petifer dhe Miranda Vikers. Përmes kronologjisë, shkrimeve të kohës dhe studimeve të tyre, autorët janë përpjekur të analizojnë, atë që ata quajnë “kryengritja e parë e armatosur në Evropë” që nga Lufta e Dytë Botërore. Bashkautori i librit, Xhejms Petifer thotë se ngjarjet e ’97 janë të rëndësishme për të kuptuar periudhën pas komuniste të Shqipërisë.

Zëri i Amerikës: Zoti Petifer, libri i fundit, “Çështja Shqiptare, Riformësimi i Ballkanit”, trajton disa ngjarje të rëndësishme që i nxorën shqiptarët, në krye të rendit të ditës të komunitetit ndërkombëtar. Sot, kur Shqipëria është stabilizuar dhe statusi i Kosovës është në prag të përcaktimit, a mund të flitet për zgjidhjen e Çështjes Shqiptare, apo statusi i Kosovës është vetëm një hap në këtë drejtim?

Xhejms Petifer: Pa dyshim që është një hap përpara, është hapi më i rendësishëm. Por bota shqiptare po ndryshon. Unë jam dakort me atë që shkruante para disa ditësh gazeta “The Economist”, se kur flitet për botën shqiptare sot, çështja nuk është më për Shqipërinë e Madhe, por është për një treg me rreth 6 milionë konsumatorë, që në mënyrë të pashmangashme do të shihen si një njësi e vetme, ku kufijtë do të kenë gjithnjë e më pak rendësi.

Zëri i Amerikës: Si e shpjegoni faktin, që sot nuk dëgjohet të flitet aq shumë për atë që sapo ju përmendët, tezën e Shqipërisë së Madhe.

Xhejms Petifer: Shqipëria e Madhe është një koncept që doli nga Serbia, Greqia dhe vende të tjera që nuk mund të konsiderohen si miq të Shqipërisë. Trojet shqiptare ishin plotësisht ndryshe në periudhën otomane dhe më pas shqiptarët jetuan në një hapësirë që nuk kishte kufij modernë. Kufijtë e epokës komuniste po ashtu janë zhdukur dhe sot, është normale lindja dhe zhvillimi i marrëdhëieve të ngushta tregtare. Por unë jam dakort me atë që ka thënë Presidenti Rexhep Meidani se problemi nuk qëndron tek ndryshimi i kufijve, por tek hapja e tyre.

Zëri i Amerikës: Libri juaj trajton në hollësi ngjarjet e trazirave të ’97. Por ndonëse Shqipëria sot është stabilizuar dhe mendohet që nuk do të rrëshqasë më në ngjarje si të ’97, ky vend gjithsesi ndeshet me probleme të shumta, në qëndër të cilave qëndron shpesh një politikë konfliktuale. Cili është sipas jush burimi i këtyre konflikteve?

Xhejms Petifer: Mendoj se faktorët kanë të bëjnë me epokën e partisë shtet, apo edhe më thellë, që në kohën e Mbretit Zog. Ka faktorë strukturorë, institucionet janë të dobta. Nën komunizmin nuk egzistonin institucionet demokratike dhe sot po shihet se duhej shumë më tepër kohë se sa ne menduam për t’i kapërcyer këto probleme. Probleme me qeverisjen po shihen kudo në Evropën Lindore. Dhe me sa duket, historikisht, problemet strukturore duan shumë më tepër kohë të kapërcehen, se sa ne menduam më 1999.

Zëri i Amerikës: Në libër kur analizoni gjendjen në Shqipëri më 1997, ka referenca të shumta për shërbimet e huaja të zbulimit. Shqipëria nga ana e saj, duket se nuk vuan nga mungesa e teorive të komploteve, dhe me qëllim apo jo, lindin keqkuptime. Sipas jush, çfarë roli ose ndikimi kanë patur shërbimet e zbulimit? A mos po u jepet atyre rendësi më tepër se ç’duhet?

Xhejms Petifer: Ne jemi historianë. Libri është një histori profesionale me burime të shumta. Për mendimin tim dhe të bashkëautores Miranda Vikers, nuk ka dyshim. Ne kemi intervistuar qindra njerëz. Disa me funksione të larta. Për këtë u jemi mirënjohës. Dhe kemi arritur në disa përfundime, për disa çështje kyçe, si roli i Greqisë, ku kemi përmendur disa gjera polemike, por ato i kemi mbështetur me fakte. Historianë të tjerë mund të jenë dakort, ose mund t’i kundërshtojnë përfundimet tona, përsa kohë që i mbështesin teoritë e tyre me fakte. Do të ishte gabim të mendoje se bota nuk ishte e interesuara për Shqipërinë. Çështja shtrohet, nëse agjenci të caktuara zbulimi ishin lejuar të kishin një rol të privilegjuar në Shqipëri. Dhe ne sugjerojmë se për mendimin tonë, një vendi i ishte dhënë një pozicion i tillë, për një periudhë, që ishte e dëmshme për Shqipërinë.

Zëri i Amerikës: Në librin tuaj ju shkruani se disa gazetarëve të preferuar, u janë dhënë informacione sekrete nga diplomatë ose agjenci zbulimi për qëllime të caktuara. Duke qënë se ju vetë jeni gazetar, çfarë garancish keni se ju dhe bashkëautorja Vikers, nuk jeni përdorur si të tjerët, ashtu siç shkruani në libër? Si e garantoni objektivitetin në libër?

Xhejms Petifer: Gazetarët janë në kërkim të ngjarjeve. Dhe kjo ishte një ngjarje e përkryer, e papërsëritshme. Ishte kryengritja e parë e armatosur në Evropë, që nga Lufta e Dytë Botërore. Pa dyshim që mund të kishte njerëz që jepnin materiale kundër Shqipërisë, por po ashtu shumë tjerë përmes kësaj krize zbuluan Shqipërinë dhe ata luajtën një rol pozitiv. Në atë kohë nuk mendoj se ishte e mundur për ndonjë agjenci e huaj që të ndikonte tek ngjarjet. Po ndodhnin aq shumë gjera dhe kishte aq shumë gazetarë, që shkruanin për to. Por problemi kryesor me Shqipërinë është se qeveritë e ndryshme, qeveria Nano, qeveria Berisha e gjithë të tjerat, që nga 1990, nuk kanë punuar seriozisht për imazhin e Shqipërisë në botë. Dhe në mungesë të informacioneve reale, lindin mitet.

Zëri i Amerikës: Edhe një pyetje e fundit për ngjarjet e ’97. A mund të ishin shmangur ato? A po paguante kështu Shqipëria çmimin e izolimit të thellë 50 vjeçar?

Xhejms Petifer: Po. Po ashtu po paguante çmimin e natyrës së veçantë të institucioneve të periudhës së Enver Hoxhës, të cilat edhe brenda botës komuniste ishin të pashoqe. Njerëzit kishin shumë pak besim para 10 vjetësh në institucionet e vendit dhe rebeluan pasi nuk i shihnin institucionet si kanale për t’u dhënë drejtim zhvillimeve të vendit. Sot gjendja ka ndryshuar plotësisht. Ngjarjet e ’97 duhen kuptuar, se pa to nuk kuptohet historia pas-komuniste e Shqipërisë.

Zëri i Amerikës: Në libër i kushtohet një vend i gjerë edhe zhvillimeve në Kosovë. Le të kapërcejmë drejt tek zhvillimet e sotme. Zoti Ahtisari po përgatitet të paraqesë raportin përfundimtar tek Këshilli i Sigurimit? Cili është mendimi juaj për planin e zotit Ahtisari?

Xhejms Petifer: Për mua është një plan zhgënjyes me dobësi të shumta. Veçanërisht për elementët që kanë të bëjnë me kushtetutën, për mungesën e vizionit për demokracinë parlamentare në Kosovë dhe për kompetencat e forta drakoniane, që i kanë dhënë përfaqësuesit ndërkombëtar dhe Natos. Nuk ka më nevojë për gjera të tilla. Por nga ana tjetër, këto janë momentet e para, zoti Ahtisari është i ndërgjegjshëm për atë që mendojnë njerëzit dhe ka kohë për ndryshime para se dokumenti t’i dorëzohet Këshillit të Sigurimit.

Zëri i Amerikës: Në Këshillin e Sigurimit, ekziston pengesa e Rusisë për planin. Moska ka thenë se nuk do të njohë asnjë dokumet që nuk pranohet nga të dyja palët. A do të jetë perëndimi në gjendje ta kapërcejë kundërshtimin e Rusisë?

Xhejms Petifer: Jo. Konflikti është i pashmangshëm. Rusia ka thenë prej kohësh, në kuadër të ripohimit të rolit të saj në botë, se nuk do të mbështesë një marrëveshje që nuk mbështetet nga Serbia. Nuk arrij ta kuptoj se si Shtetet e Bashkuara, Britania, ose Bashkimi Evropian do ta pranonin një veto të tillë nga Rusia, që i ngjan ringjalljes së Luftës së Ftohtë. Ky është një problem që duhet përballuar dhe sa më shpejt aq më mirë. Si rezultat i çështjeve energjetike, fuqia e Rusisë, po shtohet me shpejtësi në Evropë. Çështja e kundërshtimit rus duhet trajtuar tani. Të pretendosh që nuk ekziston, siç mund të mendohet diku, është për të ardhur keq. Po ashtu tregon mungesë respekti për zotin Putin, i cili po vepron si një udhëheqës që synon të avancojë interesat kombëtare. Kjo nuk duhet lënë të zgjasë. Nuk do të thotë që të kthehemi përsëri tek Lufta e Ftohtë, por do të thotë që vende si Kosova, që duan liri e pavarësi të mos pengohen, nga veto të vendeve të tjera, qoftë kjo Rusia, apo ndonjë tjetër. Për këtë duhet mbajtur qëndrim i prerë parimor.

Zëri i Amerikës: Një nga skenarët e mundshëm që është përmendur, për të shmangur veton ruse, është ai i njohjes së pavarësisë së Kosovës nga fuqitë e mëdha. Çfarë pasojash do të kishte kjo për Kosovën?

Xhejms Petifer: Do të ishte e pranueshme. Mund të marrim si shembull Maqedoninë. Njohja e saj nuk shkaktoi ndonjë paqëndrueshmëri rajonale. Maqedonia po përparon dhe po përpiqet të tërheqë investime. Njohja e Maqedonisë nga Amerika nuk solli asnjë dëm, veçse zhvillime positive. Është për të ardhur keq që Bashkimi Evropian nuk pasoi në të njëjtën mënyrë. Por me rrezikun e vetos nga Greqia në Bashkimin Evropian, aty mund të ketë probleme. Por kjo është rruga që duhet ndjekur. Ka edhe vende të tjera, si Britania, ose vende fqinje si Sllovenia që do ta njihnin Kosovën me shpejtësi. Vonesat për Kosovën nuk ndihmojnë drejt stabilitetit. Sa më e gjatë vonesa aq më e madhe mundësia e paqëndrueshmërisë në rajon. //ad//

XS
SM
MD
LG