E dielë, 01 maj, 2016

    Lajme / Bota

    Jetëgjatësia e njerëzve dhe faktori gjyshe

    x
    Në historinë moderne, shpesh gjysheve i kërkojnë të kujdesen për fëmijët. Po disa miliona vjet më parë, kur gjyshet filluan ta bëjnë këtë gjë, me sa duket ato patën një ndikim të rëndësishëm në evolucionin e njerëzve. Shkencëtarët mendojnë se ka një arsye madhore përse ne jetojmë shumë më gjatë se primatët e tjerë. Quhet “hipoteza e gjysheve”. Korrespondenti i Zërit të Amerikës Joe di Capua na njeh me studimin:
     
    Profesorja e Universitetit të Antropologjisë në Utah Kristen Hawkes, thotë se njerëzit dallohen mes primatëve të tjerë kur është fjala për jetëgjatësinë.

    “Një nga gjërat e ndryshme për njerëzit kur i krahasojmë me speciet e tjera më të afërta me ne, majmunët e tjerë të mëdhenj, është se ne jetojmë shumë më gjatë. Ne i kemi më të gjata vitet e fëmijërisë dhe më pas, edhe vitet e moshës madhore. Diçka veçanërisht e rëndësishme është se grat­ë zakonisht kanë vitet e pjellorisë dhe janë të shëndetshme dhe e kanë ciklin riprodhues për shumë vite me radhë”,  thotë profesorja.

    Primatë të tjerë nuk janë po aq me fat në kë aspekt.

    “Tek majmunët e tjerë, femrat, në se arrijnë moshën madhore, zakonisht vdesin në vitet e pjellorisë dhe ato plaken shpejt. Natyrisht, që të gjithë ne plakemi, por tek njerëzit ky proces është më i ngadaltë dhe ndodh më vonë se tek majmunët e tjerë të mëdhenj.”

    Profesorja Hawkes thotë se ndryshimi i klimës mund t’i ketë ndryshuar gjërat, duke ndikuar tek rezervat e ushqimeve. Kështu, Savanat filluan t’i zenë vendin pyjeve në Afrikë.  
     
    Profesorja Hawkes thotë se kur nënat filluan t’i ushqenin vetë fëmijët, për shkak të ndryshimit kushteve të vendbanimeve, ato nuk kishin më mundësi të lindnin aq shpesh. Ato ishin tepër të zëna në kërkim të ushqimit. Pikërisht atëhere filluan gjyshet të ndihmojnë.

    “Po ashtu, kjo do të thonte, se femrat më të moshuara, të cilave po i merrnin fund vitet e pjellorisë, fillluan të kenë një jetë më aktive, duke i ndihmuar vajzat e tyre të ushqenin fëmijët. Kjo do të thonte që nënat ishin më të lira, pasi nuk do t’i ushqenin më fëmijët me gji për një kohë të gjatë”.

     Veprimi i përkujdesjes për fëmijët pati efekte afat-gjata.  

    “Të gjitha ndryshimet që kanë ndodhur kanë ndikuar tek jetëgjatësia më e madhe e njerëzve krahasuar me primatët e tjerë. Ne plakemi më ngadalë dhe kemi vite më të gjata fëmijërie. Fëmijët tanë kanë varësi më të madhe tek, ne, por ne i japim fund periudhës së ushqyerjes me gji më shpejt se gjitarët e tjerë. Kjo hipotezë ka vite që qëndron.”
     
    Kujdesi për fëmijët e vajzave mund të jetë bërë shkak për ndryshime gjenetike, që kanë bërë të mundur që femrat e moshuara të jetojnë më gjatë. Këto ndryshime, u transmetuan brez pas brezi. Simulimet me kompjuter tregojnë se majmunët, që e arrijnë moshën madhore kur janë 13 vjeç, jetuan edhe 15, ose 16 vjet të tjerë. Por njerëzit në vendet e zhvilluara, që arritën moshën madhore në 19 vjeç, zakonisht jetonin edhe 60 vjet të tjerë, ose më tepër.

    Profesorja Hawks dhe kolegët e saj besojnë se rritja e jetëgjatësisë ndodhi shumë shpejt në terma shkencore, mes viteve 24 mijë dhe 60 mijë.

    “Kombinimi i kujdesit të gjysheve dhe jetëgjatësia janë të lidhura”, thotë profesorja Hawks.

    “Hipoteza e gjyshes” i ka bazat tek një studim i viteve 1980. Hawkes dhe antropologu  James O’Connell jetuan mes fiseve Hadza në Tanzani, që merren me gjueti. Ata vunë re se gratë e moshuara të fisit e kalonin ditën duke gjetur ushqim për nipërit e tyre.
    Studjuesja Hawkes thotë se të qënit gjysh i ka bërë njerëzit të kenë më tepër varësi sociale tek njëri tjetri, si dhe të kenë prirjen për të gëzuar vëmendjen e njëri tjetrit.
    Ky forum është mbyllur
    Komente
         
    Në këtë forum nuk ka ende komente. Bëhuni i pari që komentoni

    Ditari

    Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
    Ditarii
    X
    30.04.2016
    Emisioni televiziv Ditari sjell pranë jush lajmet më të fundit nga bota, korrespondencat nga rajoni, intervista dhe analiza me tema nga më të larmishmet. Ju mund të gjeni gjithashtu të rejat e fundit nga mjekësia dhe shkenca, si edhe nga bota e artit.

    LAJME

    Debati mbi zgjedhjet në Ukrainën lindore

    Zëvendës kryetarja e parlamentit të Ukrainës: Zgjedhjet të mundshme vetëm pasi të ripërtërihet sovraniteti i Ukrainës në rajon dhe të eleminohet prezenca ruse në këto territore.
    Më tepër

    Shqiptarët kthehen nga Greqia për Pashkët

    Lëvizje e lartë në kufi, shtohen sportelet
    Më tepër

    Gjirokastër, Muzeu i Luftës së Ftohtë

    Muzeu përpiqet të informojë brezat për realitetin e periudhës së komunizmit
    Më tepër

    Kosovë, fati i personave të zhdukur

    Familjarët e tyre kërkojnë vëmendje politike mbi këtë çështje dhe që ndriçimi i fatit të të zhdukurve të kushtëzohet edhe në bisedimet që po zhvillohen ndërmjet Kosovës e Serbisë në Bruksel
    Më tepër

    Siri, sulme ajrore në Aleppo

    Njoftohet për të paktën pesë të vdekur
    Më tepër

    FOTO E DITËS

    Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
    • Anti-frost candles burn in a vineyard in Flaesch, in the Swiss canton of Grisons. Due to unseasonally low temperatures, wine growers are attempting to protect their grape shoots with additional warmth from the anti-frost candles.
    • An injured woman reacts at a site hit by airstrikes in the rebel held area of Old Aleppo, Syria.
    • People walk amid the rubble of destroyed buildings following a reported air strike on the rebel-held neighborhood of al-Kalasa in the northern Syrian city of Aleppo.
    • A ranger from the Kenya Wildlife Service (KWS) stands guard near approximately a dozen pyres of ivory, in Nairobi National Park. The wildlife service has stacked 105 tons of ivory consisting of 16,000 tusks, and a ton of rhino horn, from stockpiles around the country, in preparation to be torched on April 30, 2016, to encourage global efforts to help stop the poaching of elephants and rhinos.
    • A boy floats in a pond to cool off on a hot summer day on the outskirts of Kolkata, India.
    • Garbage collectors look at rescue teams (not pictured) working at the site where a massive pile of garbage collapsed at a landfill dumpsite in Guatemala City, Guatemala, April 27, 2016.
    • Women observing religious rights light fires next to graves in the village of Copaciu, southern Romania, ahead of Orthodox Easter, celebrated this year on May 1.
    • The laser light installation 'Global Rainbow - Peace Will Win' by Puerto Rican-born artist Yvette Mattern, beams seven rays of the colors of the rainbow past the 'Siegessaeule' (Victory Column) in Berlin, Germany, 27 April 2016.
    • Volkswagen cars are presented to media inside a delivery tower prior to the company's annual press conference in Wolfburg, Germany.
    • A 23-day-old hamadryas baboon plays with a stuffed toy at Sri Chamarajendra Zoological Gardens in the southern city of Mysuru, India. The baboon, was abandoned by its mother after its birth on April 4, according to a zoo vet.
    • A man operates machinery holding material to make compost, at the Highline Mushrooms farm, Canada's largest mushroom grower, in Leamington, Ontario.
    • The pack in action during the second stage, over 173.9 km between Moudon and Morgins during the 70th Tour de Romandie UCI ProTour cycling race in Morgins, Switzerland.
    • A member of the Australian ballet performs in the scene from "Scent of the Love" during the dress rehearsal for the national premiere of Symphony in C that comprises of five short ballet works at the Opera House in Sydney.
    • A Russian Soyuz 2.1A rocket carrying Lomonosov, Aist-2D and SamSat-218 satellites, lifts off from the launch pad at the new Vostochny cosmodrome outside the city of Uglegorsk, about 200 kms from the city of Blagoveshchensk in the far eastern Amur region, Russia.

    Interaktive

    Nuk keni telefon inteligjent?
    Nuk ka problem!
    Shkarkoni falas aplikacionin e VOA në telefonin tuaj.

     Shkarkoni aplikacionin mobil për tipin e telefonit tuaj.