E enjte, 26 shkurt, 2015

Lajme / Bota

Jetëgjatësia e njerëzve dhe faktori gjyshe

x
Në historinë moderne, shpesh gjysheve i kërkojnë të kujdesen për fëmijët. Po disa miliona vjet më parë, kur gjyshet filluan ta bëjnë këtë gjë, me sa duket ato patën një ndikim të rëndësishëm në evolucionin e njerëzve. Shkencëtarët mendojnë se ka një arsye madhore përse ne jetojmë shumë më gjatë se primatët e tjerë. Quhet “hipoteza e gjysheve”. Korrespondenti i Zërit të Amerikës Joe di Capua na njeh me studimin:
 
Profesorja e Universitetit të Antropologjisë në Utah Kristen Hawkes, thotë se njerëzit dallohen mes primatëve të tjerë kur është fjala për jetëgjatësinë.

“Një nga gjërat e ndryshme për njerëzit kur i krahasojmë me speciet e tjera më të afërta me ne, majmunët e tjerë të mëdhenj, është se ne jetojmë shumë më gjatë. Ne i kemi më të gjata vitet e fëmijërisë dhe më pas, edhe vitet e moshës madhore. Diçka veçanërisht e rëndësishme është se grat­ë zakonisht kanë vitet e pjellorisë dhe janë të shëndetshme dhe e kanë ciklin riprodhues për shumë vite me radhë”,  thotë profesorja.

Primatë të tjerë nuk janë po aq me fat në kë aspekt.

“Tek majmunët e tjerë, femrat, në se arrijnë moshën madhore, zakonisht vdesin në vitet e pjellorisë dhe ato plaken shpejt. Natyrisht, që të gjithë ne plakemi, por tek njerëzit ky proces është më i ngadaltë dhe ndodh më vonë se tek majmunët e tjerë të mëdhenj.”

Profesorja Hawkes thotë se ndryshimi i klimës mund t’i ketë ndryshuar gjërat, duke ndikuar tek rezervat e ushqimeve. Kështu, Savanat filluan t’i zenë vendin pyjeve në Afrikë.  
 
Profesorja Hawkes thotë se kur nënat filluan t’i ushqenin vetë fëmijët, për shkak të ndryshimit kushteve të vendbanimeve, ato nuk kishin më mundësi të lindnin aq shpesh. Ato ishin tepër të zëna në kërkim të ushqimit. Pikërisht atëhere filluan gjyshet të ndihmojnë.

“Po ashtu, kjo do të thonte, se femrat më të moshuara, të cilave po i merrnin fund vitet e pjellorisë, fillluan të kenë një jetë më aktive, duke i ndihmuar vajzat e tyre të ushqenin fëmijët. Kjo do të thonte që nënat ishin më të lira, pasi nuk do t’i ushqenin më fëmijët me gji për një kohë të gjatë”.

 Veprimi i përkujdesjes për fëmijët pati efekte afat-gjata.  

“Të gjitha ndryshimet që kanë ndodhur kanë ndikuar tek jetëgjatësia më e madhe e njerëzve krahasuar me primatët e tjerë. Ne plakemi më ngadalë dhe kemi vite më të gjata fëmijërie. Fëmijët tanë kanë varësi më të madhe tek, ne, por ne i japim fund periudhës së ushqyerjes me gji më shpejt se gjitarët e tjerë. Kjo hipotezë ka vite që qëndron.”
 
Kujdesi për fëmijët e vajzave mund të jetë bërë shkak për ndryshime gjenetike, që kanë bërë të mundur që femrat e moshuara të jetojnë më gjatë. Këto ndryshime, u transmetuan brez pas brezi. Simulimet me kompjuter tregojnë se majmunët, që e arrijnë moshën madhore kur janë 13 vjeç, jetuan edhe 15, ose 16 vjet të tjerë. Por njerëzit në vendet e zhvilluara, që arritën moshën madhore në 19 vjeç, zakonisht jetonin edhe 60 vjet të tjerë, ose më tepër.

Profesorja Hawks dhe kolegët e saj besojnë se rritja e jetëgjatësisë ndodhi shumë shpejt në terma shkencore, mes viteve 24 mijë dhe 60 mijë.

“Kombinimi i kujdesit të gjysheve dhe jetëgjatësia janë të lidhura”, thotë profesorja Hawks.

“Hipoteza e gjyshes” i ka bazat tek një studim i viteve 1980. Hawkes dhe antropologu  James O’Connell jetuan mes fiseve Hadza në Tanzani, që merren me gjueti. Ata vunë re se gratë e moshuara të fisit e kalonin ditën duke gjetur ushqim për nipërit e tyre.
Studjuesja Hawkes thotë se të qënit gjysh i ka bërë njerëzit të kenë më tepër varësi sociale tek njëri tjetri, si dhe të kenë prirjen për të gëzuar vëmendjen e njëri tjetrit.
Ky forum është mbyllur
Komente
     
Në këtë forum nuk ka ende komente. Bëhuni i pari që komentoni

Ditari

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.

LAJME

Clapper: furnizimi i Ukrainës me armë do të provokonte Putinin

Por zyrtari më i lartë i zbulimit amerikan tha se ai personalisht do të ishte pro furnizimit të Ukrainës me armë mbrojtëse
Më tepër

Interpoli kërkon 17 serbë të dyshuar për krime lufte në Kosovë

Autoritetet serbe reaguan pas njoftimeve se në policinë ndërkombëtare janë ngritur urdhër arreste për 17 të dyshuar për krime lufte, në mesin e tyre një deputet serb
Më tepër

NASA, 5 misione për studimin e Tokës

NASA thotë se ato do të analizojnë gjendjen e sistemeve vitale që mbështesin jetën në tokë dhe reagimin e tyre ndaj ngrohjes së planetit
Më tepër

Gratë jazidi flasin mbi rrëmbimet e ISIS-it

Mijëra vajza dhe gra të komunitetit jazidi në Irak janë rrëmbyer nga luftëtarët e Shtetit Islamik
Më tepër

Gjykata pezullon testimin e infermierëve

Debate në parlament për reformat në shëndetësi dhe urdhërat për të marrë në provime mjekët dhe infermierët
Më tepër

FOTO E DITËS

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
  • An American Robin, known for its warm orange breast and cheery singing, sits in a tree as snow falls in Fairfax, Virginia. (Diaa Bekheet/VOA)
  • Singer Madonna falls during her performance at the BRIT music awards at the O2 Arena in Greenwich, London, Feb. 25, 2015.
  • British singer-songwriter Ed Sheeran poses with his British album of the year award for 'X' and his male solo artist award at the BRIT Awards 2015 in London, Feb. 25, 2015.
  • Norwegian supporters follow the Nordic Combined ski jumping competition in the ski stadium of the 2015 FIS Nordic World Ski Championships in Falun, Sweden.
  • Passengers travel on an overcrowded train on the outskirts of New Delhi, India.
  • Students are protesting changes in the system of university degrees on the second of a two-day strike in Madrid, Spain.
  • Men inspect the damage at a site hit by what activists said were two barrel bombs dropped by forces loyal to Syria's President Bashar al-Assad in Aleppo's al-Shaar neighborhood.
  • Pakistani villagers prepare cow dung cakes in the suburbs of Islamabad. Cow dung cakes are popularly used as fuel for cooking in rural areas a major source of domestic fuel for households as an alternative to firewood.
  • An elderly woman drags a cart with her belongings on the outskirts of Debaltseve. After weeks of relentless fighting the embattled Ukrainian rail hub of Debaltseve fell last week to Russia-backed separatists.
  • Afghan men push a car which became stuck near an avalanche site in Panjshir province north of Kabul, Feb. 25, 2015.
  • A fisherman casts his line as birds fly over the Sao Conrado beach in Rio de Janeiro, Brazil.
  • A man holds firecrackers during the opening of a wholesale market in Harbin, Heilongjiang province, China.
  • A supporter of Bangladesh's World Cup cricket team shouts in the crowd during the Cricket World Cup match between Bangladesh and Sri Lanka at the MCG in Melbourne, Australia.

Interaktive