E enjte, 27 gusht, 2015

Lajme / Bota

Jetëgjatësia e njerëzve dhe faktori gjyshe

x
Në historinë moderne, shpesh gjysheve i kërkojnë të kujdesen për fëmijët. Po disa miliona vjet më parë, kur gjyshet filluan ta bëjnë këtë gjë, me sa duket ato patën një ndikim të rëndësishëm në evolucionin e njerëzve. Shkencëtarët mendojnë se ka një arsye madhore përse ne jetojmë shumë më gjatë se primatët e tjerë. Quhet “hipoteza e gjysheve”. Korrespondenti i Zërit të Amerikës Joe di Capua na njeh me studimin:
 
Profesorja e Universitetit të Antropologjisë në Utah Kristen Hawkes, thotë se njerëzit dallohen mes primatëve të tjerë kur është fjala për jetëgjatësinë.

“Një nga gjërat e ndryshme për njerëzit kur i krahasojmë me speciet e tjera më të afërta me ne, majmunët e tjerë të mëdhenj, është se ne jetojmë shumë më gjatë. Ne i kemi më të gjata vitet e fëmijërisë dhe më pas, edhe vitet e moshës madhore. Diçka veçanërisht e rëndësishme është se grat­ë zakonisht kanë vitet e pjellorisë dhe janë të shëndetshme dhe e kanë ciklin riprodhues për shumë vite me radhë”,  thotë profesorja.

Primatë të tjerë nuk janë po aq me fat në kë aspekt.

“Tek majmunët e tjerë, femrat, në se arrijnë moshën madhore, zakonisht vdesin në vitet e pjellorisë dhe ato plaken shpejt. Natyrisht, që të gjithë ne plakemi, por tek njerëzit ky proces është më i ngadaltë dhe ndodh më vonë se tek majmunët e tjerë të mëdhenj.”

Profesorja Hawkes thotë se ndryshimi i klimës mund t’i ketë ndryshuar gjërat, duke ndikuar tek rezervat e ushqimeve. Kështu, Savanat filluan t’i zenë vendin pyjeve në Afrikë.  
 
Profesorja Hawkes thotë se kur nënat filluan t’i ushqenin vetë fëmijët, për shkak të ndryshimit kushteve të vendbanimeve, ato nuk kishin më mundësi të lindnin aq shpesh. Ato ishin tepër të zëna në kërkim të ushqimit. Pikërisht atëhere filluan gjyshet të ndihmojnë.

“Po ashtu, kjo do të thonte, se femrat më të moshuara, të cilave po i merrnin fund vitet e pjellorisë, fillluan të kenë një jetë më aktive, duke i ndihmuar vajzat e tyre të ushqenin fëmijët. Kjo do të thonte që nënat ishin më të lira, pasi nuk do t’i ushqenin më fëmijët me gji për një kohë të gjatë”.

 Veprimi i përkujdesjes për fëmijët pati efekte afat-gjata.  

“Të gjitha ndryshimet që kanë ndodhur kanë ndikuar tek jetëgjatësia më e madhe e njerëzve krahasuar me primatët e tjerë. Ne plakemi më ngadalë dhe kemi vite më të gjata fëmijërie. Fëmijët tanë kanë varësi më të madhe tek, ne, por ne i japim fund periudhës së ushqyerjes me gji më shpejt se gjitarët e tjerë. Kjo hipotezë ka vite që qëndron.”
 
Kujdesi për fëmijët e vajzave mund të jetë bërë shkak për ndryshime gjenetike, që kanë bërë të mundur që femrat e moshuara të jetojnë më gjatë. Këto ndryshime, u transmetuan brez pas brezi. Simulimet me kompjuter tregojnë se majmunët, që e arrijnë moshën madhore kur janë 13 vjeç, jetuan edhe 15, ose 16 vjet të tjerë. Por njerëzit në vendet e zhvilluara, që arritën moshën madhore në 19 vjeç, zakonisht jetonin edhe 60 vjet të tjerë, ose më tepër.

Profesorja Hawks dhe kolegët e saj besojnë se rritja e jetëgjatësisë ndodhi shumë shpejt në terma shkencore, mes viteve 24 mijë dhe 60 mijë.

“Kombinimi i kujdesit të gjysheve dhe jetëgjatësia janë të lidhura”, thotë profesorja Hawks.

“Hipoteza e gjyshes” i ka bazat tek një studim i viteve 1980. Hawkes dhe antropologu  James O’Connell jetuan mes fiseve Hadza në Tanzani, që merren me gjueti. Ata vunë re se gratë e moshuara të fisit e kalonin ditën duke gjetur ushqim për nipërit e tyre.
Studjuesja Hawkes thotë se të qënit gjysh i ka bërë njerëzit të kenë më tepër varësi sociale tek njëri tjetri, si dhe të kenë prirjen për të gëzuar vëmendjen e njëri tjetrit.
Ky forum është mbyllur
Komente
     
Në këtë forum nuk ka ende komente. Bëhuni i pari që komentoni

Ditari

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
Ditarii
X
27.08.2015
Emisioni televiziv Ditari

LAJME

Anketa e re: Trump në krye

Miliarderi i pasurive të patundshme gëzon një mbështetje prej 28 për qind në mesin e votuesve republikanë në të gjithë vendin
Më tepër

Sulm me autobombë në Irak

Një luftëtar i grupit Shteti Islamik sulmoi me makinë bombë një autokolonë të trupave irakiane, duke vrarë dy komandantë të lartë ushtarakë dhe veten
Më tepër

Irak, ISIS vret dy gjeneralë me makinë-bombë

Sulmi ndodhi në veri të qytetit Ramadi që mbahet nga Shteti Islamik në provincën Anbar, ku forcat pro-Baghdadit kanë muaj që luftojnë kundër ekstremistëve
Më tepër

Kundërshtime ndaj asociacionit të komunave serbe

Partitë opozitare kanë vazhduar të kundërshtojnë marrëveshjet e nënshkruara dy ditë më parë për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë
Më tepër

Fëmijët dhe kanceri

Mjekët janë duke hequr dhe ngrirë vezoret dhe testitet e fëmijëve me kancer me shpresën që të jenë në gjendje për të ruajtur pjellorinë e tyre kur të rriten
Më tepër

FOTO E DITËS

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
  • A Naga sadhu, or naked Hindu holy man, pauses inside a tent during Kumbh Mela, or Pitcher festival, at Trimbakeshwar, India.
  • NASA astronaut Kjell Lindgren corrals the supply of fresh fruit that arrived on the Kounotori 5 H-II Transfer Vehicle (HTV-5.) Visiting cargo ships often carry a small cache of fresh food for crew members aboard the International Space Station.
  • Women look at a swastika on the door of the Red Cross asylum center in Lyngbygaard, in Trustrup in the west of Denmark. The center was vandalized by unidentified men, who drew Nazi symbols and wrote a message reading "first warning" at night. A vehicle was also set on fire outside the center.
     
  • A hooded man with a colorful outfit known as the 'Cipotegato' acknowledges the crowd after running through the streets of Tarazona, Spain.
  • WDBJ-TV7 news morning anchor Kimberly McBroom, center, gets a hug from visiting anchor Steve Grant, left, as meteorologist Leo Hirsbrunner reacts after their early morning newscast at the station in Roanoke, Virginia. Reporter Alison Parker and cameraman Adam Ward were killed during a live broadcast on Aug. 26, while on assignment in Moneta.
     
  • Jasmine Todd of the United States competes in the qualifying round of the women's long jump athletics event at the 2015 IAAF World Championships at the "Bird's Nest" National Stadium in Beijing, China.
  • A Thai veterinarian takes a picture of a 2-year-old orangutan during a health examination at Kao Pratubchang Conservation Centre in Ratchaburi, Thailand.
  • Balloons of the installation "Heartbeat" by French artist Charles Petillon are seen at Covent Garden Market in London. "Heartbeat" is created from 100,000 white balloons and stretches 54 meters in length and 12 meters in width, incorporating gentle pulsating white light to symbolize the beating of a heart and reflect the history, energy and dynamism of the district.
  • Usain Bolt of Jamaica is hit by a cameraman on a segway as he celebrates after winning the men's 200 meters final at the 15th IAAF World Championships at the National Stadium in Beijing, China.
  • Guests, with their hair blown back, watch while Marine One takes off as U.S. President Barack Obama departs the White House in Washington. Obama is traveling to New Orleans to commemorate the 10th anniversary of Hurricane Katrina.
  • A worker stands next to a patient buried in the hot sand in Siwa, Egypt. In the searing heat of summer in western Egypt, at the hottest time of the day, sufferers of rheumatism, joint pain, infertility or impotence lie buried neck-deep in the sand of Siwa near Dakrour Mountain. Locals say taking a sand bath is a natural therapy with powers to cure many medical conditions.
  • Tourists snap photos on Lombard Street, a popular tourist spot also known as the "world's crookedest street" in San Francisco, California, Aug. 26, 2015.
  • A demonstrator wearing a skull mask takes part in a protest in Mexico City to mark the eleven-month anniversary of their disappearance. The students' disappearance on the night of Sept. 26, 2014, in the southwestern city of Iguala triggered massive protests in Mexico and calls for justice.
     
  • The shimmering colors visible in this NASA/ESA Hubble Space Telescope image show off the remarkable complexity of the Twin Jet Nebula. The new image highlights the nebula’s shells and its knots of expanding gas in striking detail. Two iridescent lobes of material stretch outwards from a central star system. Within these lobes two huge jets of gas are streaming from the star system at speeds in excess of one million kilometers (621,400 miles) per hour.
  • Firefighters battle a fire in Santa Clara, California, Aug. 26, 2015, after a driver struck a gas line and subsequently fled the scene.
  • Tourists play in front of a 3D painting on the wall of a house in Luoyuan village, Jinhua, Zhejiang province, Aug. 26, 2015.

Interaktive

Nuk keni telefon inteligjent?
Nuk ka problem!
Shkarkoni falas aplikacionin e VOA në telefonin tuaj.

 Shkarkoni aplikacionin mobil për tipin e telefonit tuaj.