E mërkurë, 27 gusht, 2014

Lajme / Bota

Jetëgjatësia e njerëzve dhe faktori gjyshe

x
Në historinë moderne, shpesh gjysheve i kërkojnë të kujdesen për fëmijët. Po disa miliona vjet më parë, kur gjyshet filluan ta bëjnë këtë gjë, me sa duket ato patën një ndikim të rëndësishëm në evolucionin e njerëzve. Shkencëtarët mendojnë se ka një arsye madhore përse ne jetojmë shumë më gjatë se primatët e tjerë. Quhet “hipoteza e gjysheve”. Korrespondenti i Zërit të Amerikës Joe di Capua na njeh me studimin:
 
Profesorja e Universitetit të Antropologjisë në Utah Kristen Hawkes, thotë se njerëzit dallohen mes primatëve të tjerë kur është fjala për jetëgjatësinë.

“Një nga gjërat e ndryshme për njerëzit kur i krahasojmë me speciet e tjera më të afërta me ne, majmunët e tjerë të mëdhenj, është se ne jetojmë shumë më gjatë. Ne i kemi më të gjata vitet e fëmijërisë dhe më pas, edhe vitet e moshës madhore. Diçka veçanërisht e rëndësishme është se grat­ë zakonisht kanë vitet e pjellorisë dhe janë të shëndetshme dhe e kanë ciklin riprodhues për shumë vite me radhë”,  thotë profesorja.

Primatë të tjerë nuk janë po aq me fat në kë aspekt.

“Tek majmunët e tjerë, femrat, në se arrijnë moshën madhore, zakonisht vdesin në vitet e pjellorisë dhe ato plaken shpejt. Natyrisht, që të gjithë ne plakemi, por tek njerëzit ky proces është më i ngadaltë dhe ndodh më vonë se tek majmunët e tjerë të mëdhenj.”

Profesorja Hawkes thotë se ndryshimi i klimës mund t’i ketë ndryshuar gjërat, duke ndikuar tek rezervat e ushqimeve. Kështu, Savanat filluan t’i zenë vendin pyjeve në Afrikë.  
 
Profesorja Hawkes thotë se kur nënat filluan t’i ushqenin vetë fëmijët, për shkak të ndryshimit kushteve të vendbanimeve, ato nuk kishin më mundësi të lindnin aq shpesh. Ato ishin tepër të zëna në kërkim të ushqimit. Pikërisht atëhere filluan gjyshet të ndihmojnë.

“Po ashtu, kjo do të thonte, se femrat më të moshuara, të cilave po i merrnin fund vitet e pjellorisë, fillluan të kenë një jetë më aktive, duke i ndihmuar vajzat e tyre të ushqenin fëmijët. Kjo do të thonte që nënat ishin më të lira, pasi nuk do t’i ushqenin më fëmijët me gji për një kohë të gjatë”.

 Veprimi i përkujdesjes për fëmijët pati efekte afat-gjata.  

“Të gjitha ndryshimet që kanë ndodhur kanë ndikuar tek jetëgjatësia më e madhe e njerëzve krahasuar me primatët e tjerë. Ne plakemi më ngadalë dhe kemi vite më të gjata fëmijërie. Fëmijët tanë kanë varësi më të madhe tek, ne, por ne i japim fund periudhës së ushqyerjes me gji më shpejt se gjitarët e tjerë. Kjo hipotezë ka vite që qëndron.”
 
Kujdesi për fëmijët e vajzave mund të jetë bërë shkak për ndryshime gjenetike, që kanë bërë të mundur që femrat e moshuara të jetojnë më gjatë. Këto ndryshime, u transmetuan brez pas brezi. Simulimet me kompjuter tregojnë se majmunët, që e arrijnë moshën madhore kur janë 13 vjeç, jetuan edhe 15, ose 16 vjet të tjerë. Por njerëzit në vendet e zhvilluara, që arritën moshën madhore në 19 vjeç, zakonisht jetonin edhe 60 vjet të tjerë, ose më tepër.

Profesorja Hawks dhe kolegët e saj besojnë se rritja e jetëgjatësisë ndodhi shumë shpejt në terma shkencore, mes viteve 24 mijë dhe 60 mijë.

“Kombinimi i kujdesit të gjysheve dhe jetëgjatësia janë të lidhura”, thotë profesorja Hawks.

“Hipoteza e gjyshes” i ka bazat tek një studim i viteve 1980. Hawkes dhe antropologu  James O’Connell jetuan mes fiseve Hadza në Tanzani, që merren me gjueti. Ata vunë re se gratë e moshuara të fisit e kalonin ditën duke gjetur ushqim për nipërit e tyre.
Studjuesja Hawkes thotë se të qënit gjysh i ka bërë njerëzit të kenë më tepër varësi sociale tek njëri tjetri, si dhe të kenë prirjen për të gëzuar vëmendjen e njëri tjetrit.
Ky forum është mbyllur
Komente
     
Në këtë forum nuk ka ende komente. Bëhuni i pari që komentoni

Ditari

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
Ditarii
X
27.08.2014
Emisioni televiziv Ditari sjell pranë jush lajmet më të fundit nga bota, korrespondencat nga rajoni, intervista dhe analiza me tema nga më të larmishmet. Ju mund të gjeni gjithashtu të rejat e fundit nga mjekësia dhe shkenca, si edhe nga bota e artit.

SHKARKONI PROGRAMIN FALAS TË ZËRIT TË AMERIKËS (VOA) PËR CELULARIN OSE TABLETIN TUAJ

 
Download mobile app for your Android device.
Download mobile app for your iPhone or iPad.

LAJME

Marrëdhëniet Obama-Clinton

Kohët e fundit, zonja Clinton kritikoi politikën e jashtme të Presidentit
Më tepër

Ngërçi politik në Kosovë

Në Prishtinë, Lëvizja Vetëvendosje, Lidhja Demokratike, Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës dhe Nisma për Kosovën thanë se nuk do t'i krijojnë mundësi Partisë Demokratike të formojë institucionet
Më tepër

Ebola, 80 vetë nën vëzhgim në RDK

Organizata Botërore e Shëndetësisë tha se 80 njerëz janë duke u mbajtur nën vëzhgim për virusin Ebola në Republikën Demokratike të Kongos, ku zyrtarët njoftuan për një shpërthim të sëmundjes këtë javë
Më tepër

Vazhdon operacioni antikanabis "Dukagjini"

Në ditën e shtatë të operacionit policor antikanabis "Dukagjini", rreth 150 forca të policisë janë përqendruar në komunën e malore të Temalit.
Më tepër

Fullani: BSH po përmirëson kuadrin rregullativ

Në Shqipëri, guvernatori i Bankës Qëndrore Ardian Fullani tha sot se Banka po bashkëpunon me institucione ndërkombëtare për përmirësimin e të gjithë kuadrit rregullativ, pas skandalit të vjedhjes
Më tepër

Amerika në 60 sekonda

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
Amerika në 60 sekondai
|| 0:00:00
...
 
🔇
X
08.08.2014
Amerika në 60 sekonda

FOTO E DITËS

Keni JavaScript të çaktivizuar ose keni variantin e vjetër të Adobe's Flash Player. Ngarkoni Flash player.
  • Russia's team competes during the rhythmic gymnastics group all-around final match at the 2014 Nanjing Youth Olympic Games in Nanjing, Jiangsu province, China.
  • Airport and airline employees walk the fifth runway at Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport to clear debris in Atlanta, Georgia, USA. The annual Foreign Object Debris Walk drew approximately 100 airline and airport employees volunteering to find and remove debris that could be hazardous to aircraft.
  • A gust of wind blows Pope Francis' mantle during the weekly general audience in St. Peter's Square, at the Vatican.
  • Photographer Maria Pirsch falls on the road after being hit by anti-riot policemen during a protest staged by state workers who were seeking to block a road in Buenos Aires, Argentina. Opposition labor unions have planned a 24-hour strike across the country on Aug. 28, 2014, to press President Cristina Fernandez de Kirchner's administration for wage increases in line with inflation rate and to reduce the tax income in salaries.
  • A ski jumper made of pumpkins is seen at the Experience Farm in Klaistow, Germany during a traditional pumpkin exhibition.
  • Banana leaves filled with offerings of food are placed at the base of a tree during the annual northeast Thai festival of Boon Khao Pradub Din, Thailand, Aug. 24, 2014. The ritual pays homage and respect to the earth and soil and the spirits of departed loved ones. (Photo taken by Matthew Richards/Thailand/VOA reader)
  • A boogieboarder rides a wave at the wedge in Newport Beach, California. Southern California beach-goers experienced much higher than normal surf, brought on by Hurricane Marie spinning off the coast of Mexico.
  • A man lays in a puddle of squashed tomatoes, during the annual "tomatina" tomato fight fiesta in the village of Bunol, 50 kilometers outside Valencia, Spain.
  • Greater adjutant storks stand on garbage at a landfill site in Gauhati, India.
  • In the grasp of the Japanese robotic arm, the CubeSat deployer (upper right) releases a pair of NanoRacks CubeSat miniature satellites (bottom center) in this NASA image.

Interaktive